Namysłowscy protestanci

Wystąpienie Marcina Lutra z 1517 roku szybko zyskiwało poklask na ziemiach niemieckojęzycznych. Na Śląsk reformacja dotarła w połowie lat 20. XVI wieku. Wtedy to odebrano katolikom wrocławskie świątynie Elżbiety (ob. kościół garnizonowy)i Marii Magdaleny (dziś katedra polskokatolicka ). Mniej więcej w tym samym czasie, w 1525 roku nabożeństwa ewangelickie pojawiły się w namysłowskiej farze (Piotra i Pawła). Rok później doszło do sekularyzacji majątku kościelnego, a w 1529 ołtarze z kościoła parafialnego objęte zostały patronatem rady miejskiej. W 1536 mieszczanie przejęli zabudowania klasztoru franciszkanów, zamieniając go na szpital. Do 1538 w ręce ewangelików przeszła szkoła, a w 1545 parafię namysłowską przejął pierwszy pastor Thomas Rieger.

Fot. 1 - kościół św. Piotra i Pawła, przejęty w 1525 przez ewangelików. Pozostał w ich rękach do 1654. Za tych czasów wybudowano kościelną zakrystię.

W rękach protestantów oba kościoły (pofranciszkański i farny) pozostały do 26 II 1654 roku, kiedy przekazano je w zarząd oddelegowanej tu trójki franciszkanów, która pozostała tu do 02 II 1655. Po 06 VII 1662 namysłowscy ewangelicy chodzili do kościoła w Wojciechowie w protestanckim księstwie oleśnickim (cuius regio eius religio - czyj kraj, tego religia), na co ostatecznie udzielono im zgody dekretem cesarskim z 29 V 1663.

Fot. 2 Kościół w Wojciechowie (gm. Wilków) - do tego położonego w dawnym księstwie oleśnickim kościoła chodzili na nabożeństwa namysłowscy protestanci.

Po opanowaniu większości Śląska (bez ks. cieszyńskiego, opawskiego i karniowskiego) przez Prusy na początku 1741 roku w protestantów wróciła nadzieja na swobodę kultu religijnego. W grudniu Fryderyk II Wielki zezwolił na odprawianie nabożeństw ewangelickich. 8 lutego 1742 polecił zwrócic protestantom kościół farny, a już 18 lutego 1742 odbyła się pierwsza od 1654 roku msza ewangelcka, którą odprawił pastor Henne w dawnej restauracji Wiedermanna (okolice dzisiejszego Urzędu Miejskiego? - 17tka na rycinie Wernhera).

Fot. 3 Lokalizacja tymczasowego zboru ewangelickiego na planie Wernhera (nr 17) - okolice dzisiejszego budynku Urzędu Miejskiego.

W 1753 mieszczanie uzyskali zgodę na budowę 'domu modlitwy'. Nie kościoła tylko właśnie domu modlitwy. Wyrażenia 'kościół' użyje dopiero Fryderyk Wilhelm II pod koniec XVIII wieku przy decyzji o budowie kościoła księżnej Zofii w Carlsruhe. Prace przy budowie świątyni posuwały się naprzód w błyskawicznym tempie i już 21 lipca 1754 poświęcono dom modlitwy u zbiegu obecnych Dubois i 3 Maja. Obiekt okazał się byc wadliwej konstrukcji i już po 30 latach rozebrano go. Przyczyną był zapewne zbytni pośpiech przy budowie. Miejsce w którym stał ten budynek nie jest dla mnie pewne.  Najpewniej było to na przeciwnym wylocie ulic niż późniejsza świątynia - w okolicach dzisiejszej apteki i szkoły z muru pruskiego ("świątynię rozebrano, a na placu wzniesiono budynek nowej szkoły ewangelickiej"). W tej świątyni zostali pochowani dwaj pastorzy - w 1756 Gottfried Roman Henne (1683-1756), a w 1766 Jan Klebus - po dwóch stronach ołtarza.

Fot. 4 Budynek przy ul. Szkolnej, dawna szkoła ewangelicka. Prawdopodobnie stoi na miejscu ewangelickiego domu modlitwy, który stał tu w l. 1754-1789. Obecnie budynek jest w bardzo złym stanie technicznym mimo planowanego urządzenia w nim muzeum.

15.05.1787 gmina protestancka otrzymała zgodę na budowę nowego, murowanego kościoła. Stanął na parceli na której wcześniej funkcjonował klasztor klarysek. Należało ją więc wykupic od parafii katolickiej za 15 talarów. Koszty budowy wyniosły 7.745 talarów, 16 srebrnych groszy i 7,5 feniga. Nowy kościół stanął w 1789. Projektantem był dyrektor budownictwa Pohlmann, a realizatorem zlecenia mistrz murarski Jakisch. 29.11.1789, a więc w przeddzień święta św. Andrzeja poświęcono kościół jego imienia po ostatniej mszy w starym domu modlitwy. Aktu poświęcenia dokonali dwach pastorzy - Marks i Brehmer.

Fot. 5 Wnętrze kościoła św. Andrzeja - widoczny ołtarz główny i organy. 

Fot. 6 Widok na wieżę kościoła ewangelickiego z ulicy Bolesława Chrobrego, na lewo zabudowania browaru Hasselbacha (początek XX wieku).

W 1815 burmistrz Hessler położył kamień węgielny pod budowę wieży kościelnej. Budowa wieży ociągnęła się, z powodu braku funduszy. Zakończono ją dopiero w 1819, kiedy zamontowano na wieży 4 dzwony - dwa z sekularyzowanego klasztoru franciszkanów oraz dwa odlane w Gliwicach. W 1821 wichura zerwała pokrycie wieży kościoła i rzuciła je na dach świątyni. Prace naprawcze zakończono rok później. W 1837 zakazano używania odlanych w 1815 dzwonów po pęknięciu jednego z nich. W 1841 wieża została poddana gruntownej przebudowie - podwyższono ją i wzmocniono jej konstrukcję. Zawieszono też nowe dzwony, co w sumie wyniosło 6.000 talarów.

Fot. 7 Kościół św. Andrzeja w Namysłowie. Od jego wezwania swoją dawną nazwę przyjęła ulica 3 Maja (St.Andreaskirchstrasse). Widoczny też pomnik cesarza Wilhelma II (1859-1941).

Kres istnienia kościoła przyniosła II wojna światowa. W wyniku zdobycia Namysłowa przez Armię Czerwoną kościół w niejasnych okolicznościach stracił hełm wieży, a w 1947 zamknięto go, gdy Namysłów opuścili niemieccy mieszkańcy wyznania protestanckiego. Kościół stał opustoszały i niszczał do lat 60. kiedy w wyniku fiaska projektów związanych z jego adaptacją do innych celów został rozebrany. Niektóre źródła wspominają o rozebraniu go w 1958, a inne o wysadzeniu w powietrze w 1962.

Fot. 8 Wieża kościoła św. Andrzeja w późnych latach 50. XX wieku.

Obecnie o istnieniu w Namysłowie kościoła protestanckiego przypomina murowane lapidarium na miejscu gdzie stał kościół św. Andrzeja z ufundowaną w 1999 przez Stowarzyszenie byłych Namysłowian tablicą pamiątkową.