Plan Namysłowa Petzolda z 1718 r.

Artykuł właściwie gotowy. Do rozwiązania pozostały 2-3 zagadki.

CZĘŚĆ TYTUŁOWA PLANU:
Geometrischer Grund = Riss, Delinetation und Prospect der Stat und Festung Namslavv im Weichbilde gleichen Nahmens gelegen, gehoert in das Breslaunische Fuerstenthum, welche Anno 1339, Carolus IV, vor 45 000 Floren erckauft und Jahre 1718 zu Ende des Monates Augusti auf Ersuchen des Herrn Obrist = Lieutenants von Rausendorfes , Keyserlichen Schlesischen Land = Ingenieurs von Daniel Pezold, Mathematico, mit der Bussole aufgenommen, observiret und in Zeichnung gebracht worden.

[Geometryczny rzut, rysunek z siatką i panoramę miasta oraz twierdzy Namysłów w okregu o tej samej nazwie położonym, należącym do Księstwa Wrocławskiego, które roku 1339 Karol IV Luksemburski za 45 000 florenów odkupił, oraz roku 1718 w końcu miesiąca sierpnia skończył, na prośbę pana  podpułkownika von Rausendorfsa, cesarski,  śląski i krajowy inżynier von Daniel Pezold, matematyk, z pomocą busoli odtworzył, obserwował i w rysunku naniósł]

A - Zamek, należący wówczas do Zakonu krzyżackiego, sprowadzonego do Namysłowa z Wiednia przez cesarza austriackiego Leopolda I. M - to wody rzeki Widawy oznaczone nietypowo - na zielono. Piaskowe obszary  "Damm" to nasypy. B - Reduta Leopolda (das Hornwerck Leopoldus) to specyficzna fortyfikacja zwana hornwerkiem, złożona z dwóch półbastionów i kurtyny, nazwana tak na cześć cesarza austriackiego Leopolda I.  H - to "st. Francisci Ravelin", czyli również specyficzna Reduta (rawelin - połksiężyc ) Świętego Franciszka. X - Klasztor Franciszkański, Y - ruiny klasztoru i kościoła Św. Ducha Z - Młyn Miejski z przepustami w murach oraz dwoma budynkami - cztery koła napedzały żarna w głównym nurcie Młynówki, jedno koło w mniejszej odnodze . Litera I - oznacza dwie Bramy Wrocławskie - jedną w murach przy wjeździe do Browaru, druga w szańcach przy wyjeździe z Browaru.

T - Ratusz z kramami. L - podwójna Brama Wodna. G - (st: Ignati Ravelin) Reduta Św. Ignacego. U - Kościół Parafialny pw. Św. Ap. Piotra i Pawła ze Szkołą i zabudowaniami parafialnymi. F - Bastion Karola nazwany na cześć Karola IV Luksemburskiego. K - Brama Polska lub Brzeska.  E - Bastion Wilhelma z drugą Bramą Polską w szańcu reduty.

C - Bastion Św. Jana - dzisiaj likwidowana bocznica towarowa z rampą, dawniej wybrukowany punkt skupu buraków cukrowych. S - Starostwo (prawie róg Szkolnej i Dubois). W - magazyny amunicji i prowiantu - obecnie Urząd Miejski. D - Bastion Św. Jakuba. Między murami a szańcami ziemnymi, od Bramy Wrocławskiej do Bastionu Św. Jakuba, ciągnęły się ogrody ozdobne burmistrza.

Legenda planu:
A.    Das Schloss, denen Teutschen Ritter Orden zustandig [Zamek, należący do Niemieckiego Zakonu Rycerskiego (Krzyżaków)]
B.   das Hornwerck Leopoldus
[Reduta Leoplda I]
C.   st: Johannis Bastion
[Bastion Św. Jana]
D.   st: Jacobi Bastion
[Bastion Św. Jakuba]
E.    Willhelmi Bastion
[Bastion Wilhelma]
F.    Caroli Bastion
[Bastion Karola IV Luksemburskiego]
G.   st: Ignati Ravelin
[Reduta Św. Ignacego]
H.   st: Francisci Ravelin
[Reduta Św. Franciszka]
I.    das Breslauer Thor
[Brama Wroclawska]
K.   das Polnische oder Briegische Thor
[Brama Polska lub Brzeska]
L.    das anietzo vermanerte Wasser Thor
[nieco (anietzo - polonizm) zamurowana Brama Wodna]
M.   der Weide Fluss
[rzeka Widawa]
N.   die grosse Fluth – Rinne oder Schleusse
[duża rynna piętrząca lub śluza (na Grobli Cesarskiej)]
O.   das Schaentzlein zu desselben Bedeckung
[szańczyk do tegoż ukrycia]
P.    ein Wasser Graben und Damm [rów wodny i wał, grobla]
Q.   Die Walck = Muehle
[Młyn Walka]
R.    ruinirter  Damm welcher dem Pasto Namslau schaedlich gewesen
[bardzo zniszczony szaniec ziemny, który dla miejscowości(twierdzy) Namysłów szkodliwy był]
S.   das Land = Haus
[Starostwo]
T.    das Rathaus
[Ratusz]
U.   die Pfarkirche
[Kościół Parafialny]
W.   Prowiant und Ammunition = Haus
[magazyny wojskowe]
X.    Franziskaner Closter
[Klasztor Franciszkanski]
Y.    das wuesste Closter
[zrujnowany klasztor]
Z.    die Stadt Muehle
[Młyn Miejski]

1.    die Kirch = Gasse - ul. Kościelna > Peter-Paul-Strasse (Staszica)
2.    Cracauer = Gasse -
ul Krakowska > Krakauerstrasse
3.    der Kirch = Winckel -
Kościelny Zakątek (Harcerska od Krakowskiej) > Herren-Strasse
4.    beym Loechner -
Przy Loechnerze (Harcerska) > Herren-Strasse
5.    die Kleine und. -
ul. Mała i... - (Pocztowa) > Postsrasse
6.    die Lange Tuchmacher = Gasse - ul. Długa Sukiennicza (Dubois) >
Langestrasse
7.    die Fehlbohren = Gasse -
(Wojska Polskiego) > Bahnhofsstrasse
8.    Schoeltzer Gasse -
(Obrońców Pokoju) > Schuetzenstrasse
9.    Enten Gasse -
ul. Kacza (Szkolna) > Schulstrasse
10.  Hospital Gasse -
ul. Szpitalna (3 Maja) > Andreas-Kirchstrasse
11.  Stock = Gaessel -
Więzienna i Więzienne Zaułki (Komuny Paryskiej) > Hospitalsstrasse
12.   Brueder Gasse -
ul. Braci Zakonnych (Chrobrego) > Klosterstrasse
13.   Muehl = Gaessel -
ul. Młyńska i Młyńskie Zaułki (Waryńskiego) > Muehlstrasse
14.   Brau Gasse -
ul. Browarniana (Wróblewskiego) > Brauhaustrasse
15.   Wasser Gasse -
ul. Wodna (Piastowska) > Wassergasse
16.   Juden Gasse - ul. Żydowska (Piastowska k/kościoła)
17.   Becker Thurm -
Wieża Piekarska
18.   Kretschmer Thurm -
Wieża Karczmarska
19.   zwo Pulver. Thuermer -
dwie Wieże Prochowe
20.   der Schiess = Zwinger -
pole strzeleckie między murami a wałami
21.   das Buergermeister Zwinger Garten
- ogrody burmistrza między murami a wałami szańców

[Nad przekrojami nasypów szańców i murów twierdzy napis:]

Profile zu denen Zeit noch nich vollendeten Forifications Wercken des Posto Namslau (Profile jeszcze nieukończonych prac fortyfikacyjnych miasta Namysłów).

[Nad podziałką mapy napis:]

Mastab von 120 Schlesisches Fussen - co można tłumaczyć: podziałka 120 stóp śląskich, czyli 1 cm na mapie to ok. 36 m.

 

 

 

 

Dodanych komentarzy: 23

Zapowiada się archeologiczna jesień przy brukowaniu Piastowskiej i Dubois. Na bardzo dokładnym Planie Petzolda stara część Klasztoru Franciszkańskiego dotyka narożem murów obronnych - a podpory i fundamenty klasztoru Św. Ducha znajdują się w osi XIX-wiecznej Langestrasse (Dubois).

Zamek, należący wówczas raczej do inflanckiej gałęzi Zakonu krzyżackiego, sprowadzonego do Namysłowa przez cesarza austriackiego Leopolda I.

Gałęź inflancka, czyli pozostałości po Zakonie Kawalerów Mieczowych (który połączył się z Krzyżakami w 1237 roku) też się zsekularyzowała. 28 XI 1561 roku ostatni wielki mistrz Gotthard Kettler (1517/18-1587) zgodził się w Wilnie na sekularyzację Inflant i włączenie ich do państwa Zygmunta II Augusta (to jeszcze przed Unią Lubelską, Inflanty wspólną własnością tak Korony, jak i Litwy). W zamian otrzymuje w lenno Księstwo Kurlandii i Semigalii, po przejściu na luteranizm i złożeniu hołdu.

Reszki Zakonu Krzyżackiego przetrwały w południowych Niemczech, z siedzibą w Mergentheim w Wirtenbergii. Podporządkowany zasadniczo Habsburgom, a w 1703 r. Wielkim Mistrzem był... biskup wrocławski Franciszek Ludwik Wittelsbach :) W 1809 roku Zakonnicy przenieśli się do Wiednia, w 1929 zostając zwykłym zakonem klerykalnym...

...inflanckiej gałęzi Zakonu krzyżackiego, sprowadzonego do Namysłowa przez cesarza austriackiego Leopolda I.

Sformułowanie z legendy być może niefortunne, bo sugeruje, że w 1718 r. istnieje jeszcze  jakieś centrum administracyjne Krzyżaków w Inflantach, a nie w Wiedniu. Chciałem nim zwrócić uwagę na związki z symboliką tego inflanckiego zakonu, który miał jakąś wewnętrzną autonomię w ramach Zakon krzyżackiego - czerwona gwiazda sześcioramienna - pojawia się w herbie naszego miasta, a krzyż (krzyżacko-pruski) na szczycie dachu zamku należacego wtedy do Krzyżaków. Poza tym te żywe związki namysłowskich dysydentów religijnych z Litwą.

Dla świętego spokoju na razie napiszę tylko o Krzyżakach z Wiednia.

Tą czerwoną sześcioramienną gwiazdę utożsamiałbym raczej z innym zakonem: Ordo Militaris Crucigerorum cum Rubea Stella, czyli po naszemu Zakonowi Rycerskiemu Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą. Był to powstały w 1233 roku w Czechach zakon rycerzy szpitalników, których na Śląsk sprowadziła między 1248, a 1253 rokiem wdowa po Henryku II Pobożnym - Anna Przemyślidka (1201-1265). Stworzyli oni szpitale we: Wrocławiu (1248/53, dzisiejsze "Ossolineum"), Bolesławcu (przed 1260), Świdnicy (1283-1347), Ziębicach (1282), Legnicy (1288-1417) i Kluczborku (przed 1298). W Kluczborku odegrali wielką rolę - być może mieli wpływ na lokację miasta, a od 1298 sprawowali patronat nad farą miejską (kościołem parafialnym). Widzimy więc jak blisko mieściły się ich placówki. Ta introdukcja Krzyżowców we Wrocławiu około 1249 roku (utożsamianego niegdyś z lokacją Namysłowa, teraz raczej poddawanym w dyskusję), wielkie wpływy w Kluczborku pod koniec XIII wieku. Placówki we Wrocławiu i Kluczborku dotrwały do kasaty zakonów w Prusach w l. 1810-11 (efekt reform Steina-Hardenberga, przetrwali ją jedynie Bonifratrzy [stąd ich obecność w Namysłowie sto lat później], Urszulanki i Elżbietanki, jako zakony 'użyteczne').

Na stronie namslau-schlesien.de informacja :

Diese Karte befindet sich im Besitz der Oberlausitzischen Bibliothek der Wissenschaften

Co oznacza, że oryginał ręcznie sporzadzonego planu twierdzy i miasta Namysłów z jego panoramą z 1718 roku autorstwa Daniela Petzolda znajduje się w Górno-Łużyckiej Bibliotece Naukowej w Goerlitz, czyli w mieście, gdzie urodził się autor panoramy i planu.

Madzik, Kretschmer Thurm to jednak Wieża Karczmarska - długo tego szukałem. A znalazłem w etymologii polskiego nazwiska Krezmer - od niemieckiej nazwy osobowej Kretschmar, ta od staroniemieckiego apelatywu Kretschmar ‘karczmarz, kramarz’.

Ta brama pojawia się zresztą w zapisach kronikarskich. W 1497 roku wzniesiono "parkan [drugi mur z bastejami] za Wieżą Karczmarską".
 

I jeszcze jedna wzmianka kronikarska z "Monografii Namysłowa" - s. 103, ustalona pieczołowicie przez prof. Mateusza Golińskiego: !398 rozpoczęto budowę Wieży Karczmarskiej (Wysokiej) przy Bramie Polskiej oraz tzw. Bramy Oborowej wraz z murem przed zamkiem, obok mostu.

Wysoka Brama Karczmarska zamykała ulicę Długą-Dubois, wybudowano ją tam, gdzie dziś EKO i UM.

No tak, zgadzam się z tym karczmarzem :) Ale samo 'Kretschmar' lub 'Kretzschmar' wywodzi się z języka czeskiego lub łużyckiego 'Krcmar' - celnik, a od tego słowa pochodzi znana nad 'Krcma' - karczma, zajazd, tawerna. Mimo germanizacji tych terenów słowiański wyraz 'karczmarz' ustał się w powszechnym użyciu. W późnym średniowieczu XIV/XV w tych celniczych karczmach (położonych zapewne tuż przy wjeździe/wyjeździe z miasta) we wsiach saskich (możliwe, że w całych wschodnich Niemczech, wraz z Czechami i Śląskiem) odbywało się ważenie towarów przywożonych ze wsi do miasta, które nazywano Kretscham lub Kretzscham, a 'właścicieli lokalu' zwano 'Kretzschmar'. 

W swoich wypisach z Liebicha znajduję notkę"s. 39 - 1398, budowa Baszty Prochowej przy Bramie Krakowskiej". Zapewne umocnienie miało to związek z najazdem Księstwa Opolskiego na Namysłów w 1397 roku. Ciekawie o basztach także: s. 36 - "W 1388 Piotr Einnetz [Tynetz, Tynecz, Tyniec] rozpoczął budowę Bramy Wodnej wraz z wieżą. W 1390 Einnetz rozpoczął budowę strażnic przy bramach i podwyższanie murów w kilku basztach", s. 37-38 "1394 - budowa za plebanią Baszty Piekarskiej", s. 38 "1396 - mistrz Einnetz podwyższył basztę Bramy Wrocławskiej", s. 56 "1471, budowa Baszty obronnej przy Bramie Krakowskiej"

Myślę, że mistrzowi Einnetzowi wypada poświęcić osobny artykuł. Tym 'specem od wież' zajmę się w najbliższym czasie.

Podaje namiary na dotarcie do "Planu i panoramy miata i twierdzy Namslavv z 1718 r. Daniela Pezolda".

http://www.namslau-schlesien.de/

Najpierw z lewj strony zakładka-link: Namslau -die Stadt-, potem 19 link od góry: alte Stiche von Namslau, a w końcu pod dwoma rycinami, drugi od góry link: Namslau 1718.

Pytało mnie kilku znajomych, jak tam trafić. Ścieżka - jak na niemiecki portal - szalenie zawiła.

Bylem pelen podziwu dla wyszukania i komentowania tego planu przez 'entedy' .  Ale po ostatnim wpisie czar prysl!   Jak kopiuje sie ( zeby nie nawywac tego dosadniej) materialy z czyjejs strony - to zwykla uczciwosc nakazuje podac linka juz na samym poczatku. Z podanej strony int. wynika ze plan jest wlasnoscia jedne z niemieckich muzeow i to chyba oni musza zgodzic sie na dalsze rozpowszechnianie ich zbiorow. Takie - delikatnie mowiac 'niecne praktyki' - radze przemyslec wlascicielowi strony. Autorskie prawo UE potrafi bolesnie ugrysc...
Ludzie - podniecacie sie czy to czy tamto umieszczone zostalo po raz pierwszy na swiecie na waszej stronce, a zapominacie o podstawowym savovir-vivre?
 

Pierwszy raz o planie Daniela Pezolda pisałem w tekście z 3 września 2011r. "Zapomniana panorama Namysłowa" i tam już pod fragmentem planu obejmującym tylko okolice zamku podałem aktywny link do źródła, gdzie zawieszono ten dziś tak "kontrowersyjny dokument naukowy".

Sam tekst "Plan Namysłowa Petzolda z 1718 r." zawiesiłem dopiero 5 września - dwa dni później, czyli źródło inspiracji było znane jeszcze przed napisaniem artykułu uważnym czytelnikom mojego bloga.

Ponadto jeśli chodzi o prawo własności dotyczące map i planów - to ono wygasa po 70 latach - stąd w sieci tyle publikowanych niemieckich map sztabowych obejmujących tereny Ślaska czy Pomorza. Nie ukrywałem, że moje kopie ze stronki "Namslau-schlesien.de" to zrzuty ekranowe. Specjalnie pozostawiłem na każdej kopii ikonę programu, którą w każdej chwili mogłem "zgasić". Nie używałem tych kopii do celów komercyjnych, aby na nich zarobić. Dzięki mojej publikacji plan mogli ostatnio oglądać dr Magdalena Przysiężna-Pizarska i dr Andrzej Legendziewicz. W najbliższym czasie o jego reprint wysokiej jakości w postaci papierowej i elektronicznej zwrócą się do Górno-Łużyckiej Bibliotece Naukowej w Goerlitz polscy naukowcy - i z pewnościa go ze zbiorów śląskich biblioteki w Goerltz otrzymają . Już dzisiaj plan miasta Petzolda bardzo pomógł w planowaniu prac archelogicznych w Namysłowie. Przysłużył się nauce polskiej i poznaniu naszego miasta.

Nigdy nie chwaliłem się, że jako pierwszy odkryłem ten plan w zasobach bibliotecznych, wręcz przeciwnie, zauważyłem, że ten arcyciekawy plan cały czas wisiał sobie na niemieckich "strankach namslauerów". I nikt go nie opracował i nie skomentował.

Czarny Kocie, w przeciwieństwie do Ciebie, wiem, co robię, co publikuję i co piszę. Jestem już starym koniem i nie lubię, gdy traktuje się mnie jak głupie źrebię.

No, no entedy ale udzieliłeś  reprymendy!

Nasz czarny kot, to chyba pryśnie, gdzie pieprz rośnie.

Pozdrawiam Cię serdecznie i do miłego...

Chesterze, mniejsza o ten pieprz, co daleko od nas rośnie. Ale zobaczymy, jak to jest z tymi zasadami savoir-vivre'u. Czy Kali je znać i rozumieć, czy tylko "bąkać" ze składniowym błędem?

Wprawdzie tłumaczenie karty tytułowej i legendy planu nie zostało jeszcze poddane adiustacji przez germanistów, ale już teraz wypada podziękować Zygfrydowi Adamtzowi za rozwiązanie dwóch germanistycznych "zagwozdek" - bo bez jego fachowej pomocy nigdy nie wpadłbym np. na ten piękny śląski polonizm z legendy  ("anietzo" - a nieco). Barokowa i zawiłą składnię karty tytułowej planu pomagała mi deszyfrować poczas krótkich przerw szkolnych Aleksandra Oleksak, ale ostateczny kształ tych zdań podałem już samodzielnej i polskiej adaptacji.

Swój udział w docieraniu do tajemnicy planu ma także madzik. Od niego wszystko się zaczęło, bo to on wskazał źródło, gdzie zawieszono "lekceważoną" inną panoramę Namysłowa z I ćwierci  XIX w. o lepszej rozdzielczości. Ten adres pozwolił później na przejrzenie wszystkich widoków i planów Namysłowa na "Namslau-schlesien.de", które czekają nadal na opracowanie. Wśród tych planów ten jeden był niezwykły, z czego zdałem sobie sprawę już po pierwszej lekturze. Madzik miał zresztą wpływ na rozgryzanie nieczytelych dla mnie dwóch pozycji panoramy Namysłowa Petzolda, która jest integralną częścią planu, a którą komentowałem na blogu w pierwszej kolejności.

Piszę to, bo teksty o panoramie i planie ukażą się w nowym powiatowym informatorze w stałej rubryce historycznej. Będą to artykuły o niewielkiej objętości - 3/4 maszynopisu. Zawierać będą 1/10 z tego, co napisałem o planie  Petzolda na swoim blogu. Dlatego dziękuję w tym miejscu wszystkim, którzy wspomogli mnie w tłumaczeniu i deszyfrowaniu panoramy i planu.

Plan D. Petzolda w bardzo dobrej rozdzielczości zamieszczony jest w cyfrowych zasobach „Deutsche Fotothek” w ramach Europejskiej Biblioteki Cyfrowej EUROPEANA –  http://www.europeana.eu/portal/record/01004/F8B5EB9DFCE1BD2237F358E1CB104E1175A87A28.html?start=1&pageId=brd&query=subject%3A%22namslau%22&view=table&startPage=1

Aby oglądać go wystarczy wejść poprzez umieszczony u dołu podanej strony link „View in original context”  i możmy powiększać go za pomocą zamieszczonej tam nawigacji do bardzo czytelnych rozmiarów, dużo lepszych niż na stronie namslauerów.

W bibliotekach cyfrowych znajdujemy i inne namysłowskie perełki, ale o tym wkrótce w osobnym blogu.

Studiowałem dzisiaj w południe plan twierdzy Namysłów z lat 1722-24, publikowany jako "Wkładka nr 1" do Monografii Namysłowa, a opracowany przez Namislavię. Oznaczone na planie Petzolda literą W - magazyny prowiantu i amunicji (dzisiaj teren UM) nazywane są na tym planie opracowanym przez Namislavię - Arsenałem (litera - S). Na widoku z lotu ptaka Wernera (Wkładka nr 2 "Monografi") - w jednym z tych budynków  magazynu Arsenału Miejskiego mieścił się po 1741 r. tymczasowy polski zbór ewangelicki.

14.   Brau Gasse - ul. Brązowa (Wróblewskiego) > Brauhaustrasse
Uliczka Brązowa nosiłaby raczej nazwę Braun Gasse. Tutaj Brau jest użyte w innym znaczeniu - brauen (warzyć, przyrządzać), brauerei (browar), brauer (piwowar). Także uliczka Piwna, Piwowarów...

 

Madzik, miałeś z tą Browarnianą rację. Zaniechałem wprowadzenia do tekstu trzech poprawek  adiustacyjnych Zygfryda Adamtza. Wśród nich była ta Browarniana, ale równie ważna była ta, że plan i panoramę wykonano na zlecenie i prośbę nie porucznika, a podpułkownika von Rausendorfsa.

Nazwę ulicy BROWARNA znajdujemy w spisach abonentów telefonicznych z 1947 i 1949 roku - w posesji nr 3 telefon nr 22 posiadał Browar Państwowy. Ze znanego mi rysunkowego planu sytuacyjnego J. Powojskiego wynika, że nazwę Browarna w tamtym okresie nosiła obecna ulica Wróblewskiego.